مقایسه تطبیقی نگارۀ «معراج» در خمسه نظامی و فالنامه تهماسبی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

پردیس هنرهای زیبا

چکیده

نگاره‌های متعددی با موضوعِ معراج پیامبر اسلام (ص)، در نگارگری ایران خلق شده است. اما آثار تولیدشده با توجه به ویژگی‌های سبکی نگارگری ایران و متأثر از شرایط فکری زمانه و دیدگاه حامیان، ازنقطه‌نظر شیوه، کیفیت و روایت با یکدیگر متفاوت‌اند. از دوره صفوی دو نگارۀ معروف و شاخص با ویژگی‌های منحصربه‌فرد و برجسته‌، موجود است که عبارت‌اند از: نگارۀ معراج نسخۀ خمسه اثر سلطان محمد و نگارۀ معراج نسخۀ فالنامه تهماسبی منسوب به آقامیرک. در هر دو نگاره، سفر معنوی پیامبر (ص) در میانه راه، زمانی که فرشتگان به استقبال او آمده‌اند، به تصویر درآمده است؛ اما کاربست عناصر تصویری و تمهیدات تجسمی در این نگاره‌ها، یکسان و یک‌شکل نبوده، به‌طوری‌که هر نگاره، بیانگر روایت و کیفیت هنری متفاوتی است. سؤال اصلی این است که عناصر بصری، تصویری و تمهیدات تجسمی در هر نگاره، در راستای چه روایتی ظهور و سامان یافته‌اند؟ و بیانگر چه معنا و کیفیتی هستند؟ به هدف پاسخ‌ به این پرسش، در این مقاله، عناصر تصویری و بصری دو نگاره، جزءبه‌جزء با یکدیگر مقایسه گشته و شرایط فکری و هنری تولید نگاره‌ها، بررسی شده‌ است. روش پژوهش، توصیفی–تحلیلی– تطبیقی است و اطلاعات، از منابع کتابخانه‌ای جمع‌آوری شده است. یافته‌ها حاکیست که کاربست عناصر تصویری و تمهیدات تجسمی، منجر به بروز روایت رمزی، عرفانی و تأویلی در نگارۀ خمسه و روایت شیعی، تبلیغی و صریح در نگارۀ فالنامه شده است. در بروز چنین حالت، کیفیت و روایتی، شرایط فکری- مذهبی و هنری- حمایتی دوران تولید هر یک از نگاره‌ها، نقش برجسته و مهمی داشته است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Comparative of “Levitation” (miraj) Image on Khamse of Nezami and Falname Tahmasebi

نویسنده [English]

  • ali reza mehdizadeh
چکیده [English]

There are many images with the subject of levitation of the prophet Mohammad (Miraj) in Persian imagery. But the produced works are different according to the method of Persian imagery affected by the thinking way of that era and the views of supporters from viewpoint, method, quality and story scopes. From the Safavid era there are two well-known and important images with unique and considerable features including: levitation image in Khamse of Sultan Mohammad and levitation image of Falname of Aghamirak. In the both images the spiritual journey of the prophet Mohammad are pictured while the angles came to welcome him in the middle of the way; but using the visual elements and imaginary preparation in these images are not equal and the same in a way that each one shows a different story and artistic quality. The main question is that the visual elements and imaginary preparations in each image are appeared in line with which story? And it shows what kind of quality and meaning? In order to answer this question in this research, visual elements of two images are compared in detail and the thinking and artistic situations are evaluated. The research method is descriptive – analytical – comparative and the data are gathered from librarian sources. The findings show that the application of visual elements and imaginary preparations resulted in creating secret, spiritual and Paraphrastic stories in Khamse image and the Shiite story and advertising and direct in Falname image. In such case, quality and story, thinking – religious and artistic – supportive situations of production era in each image have important roles.

کلیدواژه‌ها [English]

  • image of Khamse Levitation
  • image of Falname Levitation
  • Visual Elements
  • imagery preparation
منابع

علاوه بر قرآن کریم.

-آژند، یعقوب (1384). سلطان محمد نقاش. تهران، فرهنگستان هنر.

- اشرفی، م. م (1384). سیر تحول نقاشی ایرانی سده شانزدهم میلادی. ترجمه زهره نفیسی. تهران، فرهنگستان هنر.

-بینیون و دیگران (1374). سیر تاریخ نقاشی ایران. ترجمه محمد ایران‌منش. تهران، انتشارات امیرکبیر.

-جنسن، چارلز (1388). تجزیه‌وتحلیل آثار هنرهای تجسمی. ترجمه بتی آواکیان. چاپ سوم. تهران، سمت.

-حلیمی، محمدحسین (1384). اصول و مبانی هنرهای تجسمی. جلد 1. تهران، انتشارات احیاء کتاب.

-دونیس، آ دونیس (1388). مبادی سواد بصری. ترجمه نسیم منوچهر آبادی. تهران، بازتاب اندیشه.

-شیخ مفید (1388). ارشاد، سیره ائمه اطهار. ترجمه سید حسن موسوی مجاب. تهران، نشر سرور.

-عبدی بیک شیرازی (1369). تکمله الاخبار، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران، نشر نی.

-عماد زاده، حسین (1364). معراج محمد رسول‌الله (ص). تهران، انتشارات محمد.

-صفا، ذبیح‌الله (1345). ماجرای تحریم ابومسلم نامه. مجله ایران نامه، شماره 2، ص 33.

-طغیانی، اسحاق (1385). تفکر شیعه و شعر دوره صفوی. اصفهان، انتشارات دانشگاه اصفهان.

-کپس، گئورگی (1389). زبان تصویر. ترجمه فیروزه مهاجر. چاپ نهم. تهران، سروش.

-کنبی، شیلا (1382). نقاشیایرانی. ترجمه مهدی حسینی. تهران، انتشارات دانشگاه هنر.

-محمدی اشتهاردی، محمد (1382). سیمای پیامبر از دیدگاه گوناگون. تهران، دفتر انتشارات اسلامی.

-منشی، اسکندر بیک (1350). تاریخ عالم‌آرای عباسی. تصحیح جواد افشار. تهران، امیرکبیر.

-نصر، سید حسین (1375). هنر و معنویت اسلامی، ترجمه رحیم قاسمیان، تهران، دفتر مطالعات دینی هنر.

-ولش، گری (1386). هنر دوره صفویان، هنر و ادب ایران. ترجمه یعقوب آژند. تهران، نشر مولی.

-____، ____(1375). نگارگری نسخ خطی در ایران. ترجمه محمد طریقتی. فصلنامه هنر، شماره 30، ص 118.

- ___،_____(1377). دایرۀ المعارف تشیع. جلد 2، ص 132-133.

منابع لاتین:

Farhad, Massumeh. (2010). Falname, The book of omen.london:Thames&Hudson.

-Welch,s.c.(1979).five royal Persian manuscripts.new York.

Welch.S.G.(1985).The falnameh of shah Tamasbp,in Theasures of Islam,edited by:Toby -Falk,Geneva.

-Welch,s.g. (1976). A kings Book of Kings, T he Shahnameh of shah tahmasbp, London:thams and Hudson.