جایگاه نقش ترنج در هنر دوره صفوی با تأکید ‌بر قالی ، جلد قرآن و جلد شاهنامه‌ها

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه پژوهش هنر دانشگاه الزهرا (س)، تهران، ایران

2 استادیارگروه ارتباط تصویری دانشگاه الزهراء، تهران، ایران

3 دانشجوی دکتری دانشگاه الزهراء، تهران، ایران

چکیده

نقش ترنج باوجود تعابیر زیادی که از نحوه پیدایش آن موجود است  به­عنوان نقشی کاملاً ایرانی،  از دیرباز در طراحی و تولید آثار هنری وجود داشته و به لحاظ زیبایی و کثرت از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. ازآنجاکه دوره صفوی دوره شکوفایی و جمال آثار هنری بوده  و در این دوره هنرمندان به خلاقیت در آثار هنری و اعمال سلیقه شخصی می‌پرداخته‌اند. این نقش در اکثر آثار هنری این دوره مانند قالی، جلد، گچ‌بری، کاشی‌کاری و معماری  دیده می‌شود. در این مقاله به روش توصیفی- تطبیقی و تحلیل محتوا و با بهره­گیری از منابع اسنادی(کتابخانه­ای) به بررسی وجوه  افتراق و اشتراک نقش ترنج  در قالی، جلد قرآن  و جلد شاهنامه‌های دوره صفوی پرداخته می‌شود. یافته­ها نشانگر این است که نقش ترنج در هنر ایران و بالأخص دوره صفوی به­طور واضح هم ازنظر کاربردی و هم ازنظر مفهومی به درجه‌ای از زیبایی و اهمیت رسیده که در کمتر نقش دیگری بتوان شاهد آن بود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Showcasing the Role of Toranj Pattern in Islamic Arts: A Case study of Rugs, Cover of the Quran, and Covers of Safavid Era Shahnameh

نویسندگان [English]

  • a. mousavilar 1
  • z masoudiamin 2
  • elahe moravej 3
1 Prof. of Art Research, Alzahra University, Tehran
2 Assistant prof. of Graphics, Alzahra University, Tehran,Iran
3 Ph.D. Student of Graphics, Alzahra University, Tehran, Iran,Elahe moravej@ymail.com.
چکیده [English]

Abstract
Toranj patterns have been existent since Iranian ancient times in artistic works and various designs nonetheless the ample interpretations regarding its origins. The patterns have crucial roles regarding the aesthetic effects. Since Safavid dynasty has been, in some people’s opinion, the period for advent of artistic works and artists used to be creative in making their works, the aforementioned pattern is widely seen in the works of the era such as rugs, book covers, plaster patterns, tiles and generally any architecture design. This paper aims to evaluate the similarities and differences of Toranj patterns in rugs, Quranic covers, and Safavid Shahnameh covers using comparative-descriptive methods and by data analysis as well as using library methods. The results illustrate that Toranj patterns in Iranian arts and especially in the Safavid era are nearly unique in a way that few patterns compare to them both in practical and conceptual aspects .

کلیدواژه‌ها [English]

  • Safavid era
  • Toranj Pattern
  • Rug Patterns
  • ‌ Quranic Covers
  • Covers‌ of shahnameh

آذرپاد، حسن.حشمتی رضوی، فضل الله(1372). فرش نامۀ ایران ، تهران ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

بصام، سید جلال‌الدین و همکاران(1383)رویای بهشت: هنر قالی‌بافی ایران، جلد دوم،تهران، سازمان اتکا.

بخاری جعفی، محمد بن اسماعیل (1401/ 1981) ، صحیح البخاری ، استانبول

پرهام، سیروس؛ آزادی، سیاوش (1364). دستباف‌های عشایری و روستایی فارس ، ج 1، تهران ، نشر مرکز.

ژوله ، تورج(1381)پژوهش در فرش ایران ،تهران، انتشارات یساولی.

حشمتی رضوی، فضل‌الله ؛ آذرپاد، حسن(1384) . فرش نامه ایران،تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی .

دانشگر، احمد(1372) فرهنگ جامع فرش  ایران، ، تهران ، انتشارات دی.

 دانشگر، احمد(1376).فرهنگ جامع فرش یادواره (دانشنامۀ ایران )، تهران، نشر فراسو.

دهخدا، علی‌اکبر(1377) لغت‌نامه دهخدا، جلد پنجم،چاپ دوازدهم، انتشارات دانشگاه تهران، تهران.

صوراسرافیل،شیرین(1376) فرش نایین، انتشارات فرهنگان، تهران.

عمید، حسن(1378) فرهنگ فارسی عمید، جلد اول، چاپ ششم، تهران انتشارات امیرکبیر.

 

مایل هروی، نجیب (1372) کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی، مشهد: آستان قدس رضوی..

منشی قمی، قاضی احمد(1366) گلستان هنر، به کوشش احمد سهیلی خوانساری، تهران.

میرزا امینی، سید محمدمهدی(1390). بررسی نقش نمادین ترنج در فرش ایران، گلجام، بهار1390، شماره18.

یساولی ،جواد(1370). مقدمه‌ای بر شناخت قالی ایران ، تهران ، انتشارات پندار

Amid, H. (1999). Amid Persian Dictionary, Volume (I), Sixth Ed., Tehran: Amir Kabir (Text in Persian).

Al-Bukhārī, Muḥammad ibn Ismā‘īl ibn Ibrāhīmh ibn al-Mughīrah ibn Bardizbah al-Ju‘fī (1401/1981). Sahih al-Bukhari:  Bein the traditionof sying and doings of the prophet Muhammad As Narrated by his companions,  New Delhi: ‎Islamic book Service. 

Azarpad, H.; Heshmati Razavi, F. (1993). The Book of Iranian Carpet (Farshnameh-e Iran(, Tehran: Institute of Humanities and Cultural Studies, (Text in Persian).

Basam, J. & et al. (2004). The Dream of Paradise: The Art of Persian Carpet, Volume (II), Tehran: Etka (Text in Persian).

Creswell, K. A. C.(1979). Early Muslim Architecture, New York.

Daneshgar, A. (1993). The Unabridged Persian Carpet Dictionary, Tehran: Dey (Text in Persian).

Daneshgar, A. (1997).  The Unabridged Yadvareh Persian Carpet Dictionary, (Encyclopedia of Iran), Tehran: Farasoo (Text in Persian).

Dehkhoda, A. (1998). Dehkhoda Dictionary, Volume (V), Twelfth Ed., Tehran: Tehran University (Text in Persian).

Dimand, M. S.(1958). A Handbook of Muhammadan Art, New York: University of Michigan, Al Tajir-World of Islamic Trust.

Monshi Ghomi, G. A. (1987). Golestan Honar, edited by Ahmad Soheili Khansalari, Tehran: Bonyad-e Farhang-e Iran (Text in Persian).

Haldane, D.(1983). Islamic Bookbinding in the Victoria and Albert Museum, London. 

Heshmati Razavi, F.; Azarpad, H. (2005). The Book of Iranian Carpet (Farshnameh-e Iran, Tehran: Institute of Humanities and Cultural Studies (Text in Persian).

James, D.(1980) Qur’ans and Bindings from the Chester Beatty Library, London.

Māyil Hirawi, N. (1993). The Art of Bibliopegy in Islamic Civilization, Mashhad: Astan Quds Razavi (Text in Persian).

Mirza Amini, M. (2011). The Study of the Symbolic Significiance of Medallion in Persian Carpet, Goljaam, No. 18. (Text in Persian).

Parham, C.; Azadi, S. (1985). Tribal and Village Rugs from Fars, Volume (I), Tehran: Markaz (Text in Persian).

Pope, A. U.(1976). A Survey of Persian Art: Tehran.

Souresrafil, S. (1997). Na'in Carpet, Tehran, Farhangan (Text in Persian).

Yassavoli, J. (1991 .(An Introduction to Persian Carpets: a Survey of the Carpet - Weaving Industry of Persia., Tehran,: Pandar (Text in Persian).

Zhoole, T. (2002). A Research on Iranian Carpet, Tehran: Yassavoli (Text in Persian).